STANOVANJE ROMA I ROMKINJA

Članci su u radjeni u okviru realizacije projekta „Jednake šanse za sve“ koji implementira Udruženje „Leskovački krug“ a sufinansira Ministarstvo državne uprave i lokalne samouprave Republike Srbije.

 

Postoji značajna razlika između uslova stanovanja Roma i Romkinja i opšte
populacije. Istraživanja su pokazala da oko 37% domaćinstava u romskim naseljima
nije imalo odgovarajući pristup vodi za piće u poređenju sa 8% domaćinstava opšte
populacije. Oko 67% romskih domaćinstava stanovalo je u kućama koje nisu bile
priključene na kanalizaciju, prema 37% domaćinstava većinske populacije. Značajna
razlika postoji i u odnosu na posedovanje priključka za električnu energiju gde 11%
romskih domaćinstava nije imalo struju u odnosu na 0,1% opšte populacije. Razlika
se očitava i u prostornim odlikama stambenih jedinica i stambenom komforu.
Prosečan broj soba po članu domaćinstva kod Roma i Romkinja bio je 0,63, što je
gotovo dva puta manje u odnosu na 1,13 kod opšte populacije. Takođe, 79% romskih
domaćinstava, naspram 61% domaćinstava opšte populacije, primorano je na slabije
zagrevanje stana usled nedovoljnih prihoda. Mada 88% romskih domaćinstava i 72%
ostalih koriste drva za zagrevanje stana, situacija je značajno drugačija kod korišćenja drva kao izvora energije za kuvanje, što čini 49% romskih domaćinstava
prema 12% ostale populacije. Pored toga, 39% romskih domaćinstava živelo je u
lošim stanovima i neuređenim naseljima, naspram 10% domaćinstava iz opšte
populacije.
Romska naselja su prostorne gradske i vangradske (seoske i prigradske) celine
pretežno nastanjene pripadnicima romske nacionalne manjine, često viđena i kao
mesta prostorne i društvene segregacije Roma i Romkinja. Prema procenama
stručnjaka, oko 70% Roma i Romkinja u Republici Srbiji živi u romskim naseljima.
Istraživanjem iz 2002. godine u Republici Srbiji su evidentirana 593 romska
naselja sa više od 100 stanovnika, od kojih je 58% naselja nastalo pre 1945. godine,
što uključuje i 47% naselja nastalih pre početka XX veka. Istraživanjem iz 2015.
godine mapirana su 58392 „podstandardna” romska naselja, od kojih je znatan broj
nastao pre više od 45 godina. Tako je u Regionu Vojvodine 65% naselja starije od 45
godina, u Regionu Južne i Istočne Srbije je 61%, u Regionu Šumadije i Zapadne
Srbije 53%, dok je ovaj procenat najniži (33%) u Regionu Beograda.
Razlika postoji i između uslova stanovanja Roma i Romkinja i drugih ranjivih
grupa. Kvalitet stambenih objekata u kojima žive Romi i Romkinje, kao i interno
raseljena lica znatno je lošiji u poređenju sa drugim raseljenim licima. Komparacija
stambenih uslova pokazuje da oko 73% Roma i Romkinja ima manje od 10 m2 po članu
domaćinstva u odnosu na oko 26% neromskog stanovništva, dok skoro 54% romskih
domaćinstava ne poseduje kupatilo u kući prema nešto manje od 10% neromskih
domaćinstava.
Sa lošim uslovima stanovanja suočavaju se i Romi i Romkinje nastanjeni
disperzovano među opštom populacijom, izvan romskih naselja. Višegeneracijsko
siromaštvo, veoma niski prihodi i slaba zaposlenost dodatna su prepreka Romima i
Romkinjama da samostalno rade na unapređenju uslova u kojima stanuju, dok su
troškovi stanovanja (uključujući i troškove u stanovima za socijalno stanovanje)
često toliko visoki da ugrožavaju zadovoljenje ostalih životnih potreba ili dovode
do visokih dugovanja za struju, komunalije, grejanje i sl. Loši uslovi stanovanja i
nepostojanje osnovnih infrastruktura negativno utiču na zdravlje svih članova
domaćinstva, posebno dece. Još jednom treba naglasiti da su uslovi stanovanja, kao i
ekonomska priuštivost stambenog rešenja među osnovnim postulatima prava na
adekvatno stanovanje.
To za posledicu ima, između ostalog, segregaciju romskih naselja, njihovu
neuređenost i slabu opremljenost infrastrukturom, nepostojanje odgovarajućih
urbanističkih planova, neregulisan imovinsko-pravni status objekata i zemljišta,
nekvalitetan stambeni fond, prisutnu pretnju prisilnog iseljavanja, neadekvatno
postupanje uz kršenje ljudskih prava prilikom raseljavanja neformalnih romskih
naselja i drugo.
Najznačajniji problemi u vezi sa stanovanjem Roma i Romkinja:
U jedinicama lokalne samouprave ne postoji urbanističko-planska
dokumentacija za romska naselja kao osnova za unapređenje. Polovina
evidentiranih romskih naselja u Republici Srbiji, oko 290, obuhvaćena je jedino prostornim planom opštine, 19 % generalnim planom, 21% planovima generalne
regulacije, a 10% naselja je obuhvaćeno planovima detaljne regulacije. Za naselja
obuhvaćena prostornim planovima opštine ili generalnim planom postoji mogućnost direktnog sprovođenja uz primenu Pravilnika o opštim pravilima regulacije, parcelacije i izgradnje, ali samo za naselja koja nisu gusto izgrađena (prigradska i seoska) i ukoliko je kao namena predviđeno stanovanje. Nedostatak odgovarajuće urbanističko-planske dokumentacije predstavlja značajnu prepreku u procesu legalizacije objekata, što dodatno produbljuje problem jer i u slučajevima kada je stambeno rešenje adekvatno po ostalim pitanjima, činjenica da objekat ne može biti legalizovan dovodi u pitanje pravnu sigurnost poseda kao bitan element prava na adekvatno stanovanje. Takođe, jedan deo usvojenih urbanističkih planova predviđa uklanjanje romskih naselja sa sadašnjih lokacija, a ne njihovo unapređenje. Ovo je u direktnoj suprotnosti sa međunarodnim pravom koje propisuje da je uklanjanje naselja mera koja se primenjuje samo izuzetno i onda kada je apsolutno neophodno. Učešće
Roma i Romkinja u procesu izrade urbanističkih planova je veoma slabo, što je
posledica nerazvijene prakse participativnog planiranja u Republici Srbiji, čak i u slučaju kada je rezultat planiranja odluka da se romsko naselje ukloni, što predstavlja još jedan vid kršenja međunarodnog prava o ljudskim pravima.